Bao nhiêu năm nay, trong tâm hồn chúng tôi luôn vang vọng bài hát da diết về sông La đất mẹ: “ơi dòng sông La, ơi niềm thương nỗi nhớ, anh biết từ lâu quê em trong nớ, anh ước mơ hoài mà chưa được đi qua... ơi con sông La, anh chưa đến bao giờ, chỉ nghe tên mà lòng cũng bồi hồi, mà thấy thương thấy nhớ... Những ngày đầu mùa Xuân Kỷ Sửu này, người dân sông La đang háo hức trong một niềm vui lớn: Ngôi đền thờ Mẫu Bạch Ngọc trên đất mẹ sông La được xếp hạng di tích quốc gia, sau 500 năm có lẻ hiện diện nơi đây.
      Những luận chứng khoa học của Viện sử học, Viện khoa học xã hội Việt Nam và các tư liệu thành văn khác gồm phả ký, câu đối cùng các đạo sắc do nhà nước nhiều triều đại phong kiến Việt Nam phong tặng đã khẳng định tuổi của di tích lịch sử văn hóa này. Chuyện kể rằng:
      Bà Hoàng hậu Bạch Ngọc tên thật là Trần Thị Ngọc Hào là con gái làng Tri Bản, huyện Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh. Thời con gái, bà là người nổi tiếng nết na xinh đẹp, có tài đối đáp. Trong một lần du sơn phía nam vùng Đỗ Gia thuộc huyện Hương Khê, vua Trần Duệ Tông gặp, cảm mến và đưa cô gái tài sắc vẹn toàn này về cung, phong cho làm Hoàng hậu, đặt hiệu là Bạch Ngọc.
     Cuối thế kỷ XIV, triều đại nhà vua gặp giai đoạn khó khăn, Hoàng hậu Bạch Ngọc cùng con gái là công chúa Huy Chân (tức Trần Thị Ngọc Hiền), cháu ngoại và gia nhân rời khỏi kinh thành Thăng Long về quê hương. Sau 50 ngày đêm thì đến Đức Thọ và bà quyết định dừng chân ở chân núi Trà, núi Cốc. Hoàng hậu Bạch Ngọc cùng đoàn tuỳ tùng đã chiêu dân lập ấp khai khẩn đất hoang, xây dựng trang trại trên cả một vùng đất rộng lớn với 45 thôn xã trang ấp được thiết lập trên địa bàn 6 tổng của 4 huyện là Hương Sơn, Đức Thọ, Can Lộc, Hương Khê.
     Năm 1425, vua Lê Lợi kéo quân vào xứ Nghệ lấy vùng Hương Sơn lập căn cứ kháng chiến và xây dựng phòng tuyến chống giặc Minh. Tướng Bùi Bị gặp và đưa Hoàng hậu Bạch Ngọc và công chúa Huy Chân về Yết kiến nhà vua. Cảm phục trước tinh thần chí khí của bà Bạch Ngọc, Lê Lợi và các tướng lĩnh nghĩa quân đã lấy trang trại của bà làm hậu cứ và lập công chúa Huy Chân làm cung phi. Trang trại của Hoàng hậu Bạch Ngọc đã thành nơi tích luỹ cung cấp quân lương và hậu cứ vững chắc cho cuộc kháng chiến chống quân Minh xâm lược của vua Lê Lợi đến ngày toàn thắng.
     Hoàng hậu Bạch Ngọc mất ngày 22 tháng 6 niên hiệu Hồng Đức. Thể theo nguyện vọng của Bà lúc sống, vua Lê Thánh Tông giao các tướng sĩ đưa thi hài của Bà về an táng tại quê nhà. Nhưng không hiểu sao trên đường về thuyền bị gió bão và nước lũ cuốn trôi, thi thể Hoàng hậu dạt vào vùng đất hai thôn Yên Mỹ, Yên Phú, nay thuộc xã Liên Minh, Đức Thọ, Hà Tĩnh. Nhân dân trong vùng ghi nhớ công ơn đã an táng và lập miếu thờ Hoàng hậu tại đó, rồi xây cất thành ngôi đền như ngày nay. Tương truyền, đền rất thiêng, người đi qua không dám chỉ tay vào đền, trẻ con nếu dứt cây bẻ cành trong khu vực đền liền bị đau bụng. Dân trong vùng thường hương khói phụng thờ hàng ngày, đặc biệt trong những ngày tiết thì người đến lễ rất đông. Cũng không biết có phải là nhờ sự linh thiêng này mà ngôi đền vẫn tương đối vẹn nguyên qua sự tàn phá của thời gian và bom đạn chiến tranh. Cầu Thọ Tường nối con đường huyết mạch Bắc Nam suốt những năm chống chiến tranh bị địch đánh phá rất ác liệt nhưng ngôi đền mẫu Bạch Ngọc rất gần đó vẫn không hề suy suyển.
     Hiện tại, Đền cùng với các tài liệu hiện vật gốc có giá trị lịch sử vẫn được lưu truyền qua bao thời đại như các bức đại tự, hoành phi, sắc phong, câu đối, bài vị, thần vị. Đây là những nguồn tư liệu hết sức quý giá. Cùng với các giá trị về lịch sử, các di sản vật thể và phi vật thể đã trở thành chứng tịch ghi dấu một phần cuộc đời và sự nghiệp công lao của Hoàng thái hậu Bạch Ngọc Trần Thị Ngọc Hào trong lịch sử giữ nước và dựng nước của dân tộc ta.
     TS Đặng Văn Bài, Cục trưởng Cục di sản văn hoá thuộc Bộ Văn hoá-Thể thao - Du lịch đánh giá: Đền Liên Minh, ngoài giá trị lịch sử còn có giá trị là một công trình văn hóa có ý nghĩa trong việc nghiên cứu nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc, hội hoạ rất tinh xảo mang phong cách đặc thù thời Lê-Nguyễn. Vì vậy, đây xứng đáng là một di tích quốc gia cần được bảo tồn và phát huy.
     Bí thư Tỉnh uỷ Hà Tĩnh Nguyễn Thanh Bình cho biết: Hà Tĩnh rất tự hào là mảnh đất địa linh nhân kiệt, có nhiều di tích lịch sử, văn hoá nổi tiếng như Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du, Đại danh y Lê Hữu Trác, Cố Tổng Bí thư Trần Phú, 10 cô gái Ngã ba Đồng Lộc,… Và mới đây di tích Đền Liên Minh được xếp hạng quốc gia. Đảng bộ và nhân dân Hà Tĩnh luôn coi trọng, quan tâm bảo tồn và phát huy các di tích quý giá này.
      Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Văn Thạch nói: Hà Tĩnh vinh dự có Khu di tích Chiến thắng Ngã ba Đồng Lộc được chọn là 1 trong 5 di tích mà Bộ GD-ĐT hỗ trợ chăm sóc trong phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực”. Đây sẽ là nguồn động viên để Đảng bộ và nhân dân Hà Tĩnh tiếp tục gìn giữ phát huy giá trị của các di tích, trong đó có di tích quốc gia Đền Liên Minh, nhất là trong việc giáo dục truyền thống cho các thế hệ trẻ.
      Chủ tịch xã Liên Minh, ông Đặng Chuyên thì rất tự hào với truyền thống quê hương. Ông phấn khởi cho biết: Thời Hán học, dân các làng trong xã biết chữ khá nhiều và có nhiều nhà Nho nổi tiếng làm nghề dạy học. Có nhiều người đỗ tú tài, cử nhân, cả Nho học và Tây học. Còn ngày nay, năm nào xã cũng có vài chục cháu đỗ đại học; trong xã có 3 trường: trường Tiểu học, trường THCS và trường Mầm non thì đã có 2 trường đạt chuẩn quốc gia. Năm học 2008-2009, Bộ GD-ĐT phát động phong trào “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” do Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT GS Nguyễn Thiện Nhân khởi xướng. Các trường học trong xã đã hưởng ứng và triển khai tích cực 5 nội dung, trong đó có việc chăm sóc gìn giữ di tích quốc gia Đền Liên Minh.
      Hiệu trưởng trường THCS Liên Minh cho biết nhà trường nhận chăm sóc ngôi đền thờ Thánh mẫu Hoàng hậu Trần Thị Ngọc Hào. Hàng tháng, hàng tuần, các chi đội thay phiên nhau quét dọn, lau chùi khu vực trong và ngoài đền. Hiện tại liên đội đang khẩn trương tập luyện để ngày 13 tháng giêng Kỷ Sửu, học sinh và cán bộ giáo viên tham gia lễ đón rước bằng di tích lịch sử cấp Quốc gia do Bộ Văn hoá - Thể thao – Du lịch công nhận cho ngôi đền.
     Còn cô giáo Hiệu trưởng trường Tiểu học Liên Minh nói: triển khai phong trào thi đua của ngành, nhà trường đã tổ chức rất nhiều hoạt động, trong đó học sinh trường Tiểu học tìm hiểu ý nghĩa, giá trị lịch sử, giá trị văn hóa về di tích lịch sử được xếp hạng quốc gia của địa phương là đền thờ Hoàng hậu Trần Thị Ngọc Hào.
     Bí Thư đảng ủy xã Trần Quốc Phẩm tự hào với truyền thống của một xã Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân, Đảng bộ xã liên tục được công nhận là Đảng bộ trong sạch vững mạnh, đồng bào lương giáo đoàn kết chung sức xây dựng quê hương ngày càng phát triển. Nhiều dòng họ có truyền thống hiếu học như họ Đặng, họ Trần, họ Phạm, họ Hoàng, họ Lê, họ Nguyễn … và dù sinh sống ở nơi đâu cũng đều chăm lo chuyện học hành của con cháu và tấm lòng người xa quê luôn hướng về quê hương. Dịp đón bằng công nhận di tích cấp Quốc gia Đền Liên Minh đầu xuân Kỷ Sửu này, chúng tôi phấn khởi đón lãnh đạo các cấp ở Trung ương, lãnh đạo tỉnh và huyện, bà con quê hương ở khắp mọi miền của Tổ quốc và nhân dân ở các xã lân cận nô nức phấn khởi về dự Lễ Hội.
      Cách đây hơn 500 năm, chính dòng sông La huyền thoại đã đưa Hoàng hậu Bạch Ngọc trở về đất mẹ, để rồi hồn thiêng của Bà được dân làng rước về ngự trong Đền mẫu. Ngôi đền hơn 500 năm tuổi “thi gan cùng tuế nguyệt” tồn tại cho đến ngày nay đã, đang và sẽ được các thế hệ người dân trên đất mẹ sông La bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử, văn hoá.

                        Tác giả: Trần Đình Châu - Đặng Thu Thuỷ - Bộ GD-ĐT
                                                     Nguồn từ "Báo Giáo dục và Thời đại"